Thứ Tư, 26 tháng 3, 2014

Nỗi đau vượt cạn - đọc thơ Nguyễn Ngọc Hưng - Mai Thành Dũng



“tôi không còn giống đồng loại quanh tôi
đường trở lại ngày xưa giờ xa ngái
có tiếng chim nào cho lá tôi mặc khải
cuộc tình xanh huyền thoại… mấy thu rồi”

(Huyền thoại lá – Nguyễn Ngọc Hưng)



nỗi đau vượt cạn

Những ngày cuối lớp 12, một bạn học tặng tôi tập thơ Từ khi có phượng. Giờ, bên cạnh tôi là tập Bài ca con dế lửa. Quá khứ - nhà thơ năm ấy cứ khiến tôi mò mẫm tìm.

Tương lai – hiện tại – quá khứ

Tìm quá khứ cũng là tìm lại hình ảnh của quê hương: 

tuổi thơ tôi xanh mướt rào râm bụt
đỏ dong riềng, trắng hoa mận hoa lê

Tất nhiên, không thể thiếu hình ảnh “mẹ”: 

vãn mùa lá mẹ ơi, còn tất cả
ngực áo nhàu hoen vệt sữa hoa văn

Từ con đò, dòng sông, con chim lửa…đến mẹ, bà…giở bất kỳ trang sách nào của Bài ca con dế lửa cũng bắt gặp những hình ảnh quê hương quá đỗi bình dân ấy. Đó là quê hương tồn tại trong tâm thức của Hưng và chung cho mỗi người Việt. Nhưng, về thi pháp học, đấy không chỉ đơn thuần là sự gom góp của những hình ảnh để tạo thành một không gian nghệ thuật đặc trưng. Nó được nâng tầm trở thành một ký thuyết nhận thức riêng biệt, xuyên suốt trong mỗi chủ đề, trong mỗi sự chiêm nghiệm: 

đâu chỉ là một chấm nhỏ nhớ thương
mà tất cả vui buồn tôi ở đó

 Xét về thời gian nghệ thuật, những hình ảnh dân giã của quê hương được Hưng tái hiện không trong thời gian hiện tại, mà trong thời gian quá khứ. Nó như một cái gì đã mất và nhà thơ cố mường tượng, để rồi cứ hiện dài dài trong sự hồi tưởng. Này là nhớ một người nào đó: 

 người đi phương nảo phương nào
đêm còn ngả bóng chiêm bao qua hồn

 này là nhớ mẹ: 

hoa hồng ai nhận mẹ ơi
ngày yêu thương bỗng nghẹn lời yêu thương

Đố ai tìm được bài thơ nào của Hưng không có sự hồi tưởng. 

Mới thấy, những gì trong thời gian hiện tại được Hưng miêu tả rất sơ sài. Hiện tại với Hưng là gì? Là gọn nhanh fastfood, là rộn rịp phố thị, là đầu xanh tóc đỏ, là trắc trở tình người…Đối diện với thực tại này, nhà thơ thấy rất bấp bênh. Hiện tại hoặc bão bùng: 

 vợ khóc chồng con khóc cha tầm tã
lệ mưa dầm ngập úng cả mùa thu

 hoặc tình yêu dằn vặt: 

 dòng năm tháng mải miết trôi không đầu không cuối
ai còn chín nhớ mười thương hương cố lý mơ về

 Bấp bênh trong cả rộn rã mùa xuân: 

 may hãy còn xuân còn chim én
thiết tha gom gởi nhớ thương về

 thậm chí ngay cả lúc vô chùa: 

 áo cơm đâu phải chuyện đùa
hương đèn cúng phật cũng mua bằng tiền

 Có khi, dân dã lại hiện lên cùng rộn rịp phố thị, thành một nỗi xa xót: 

ngơ ngác tháng 3 chiều lưu lạc mắt cò
đồng lúa đã vuông vức lên lô lên tầng lên phố xá
xa xót như đánh rơi từ tiếng chim cô quả
nguồn xưa cội cũ không còn ổ lá có còn không

Hưng luôn phân biệt rõ ràng giữa hai không gian quê hương trong tâm thức - quê hương trong hiện tại như thế đấy!

Còn tương lai thì sao? Cũng bấp bênh không kém: 

đường đến xứ mộng rộng dài vô tưởng
em chỉ còn hai hốc mắt trống không

 hay: 

 đời như sa mạc rộng dài
sức đâu ngựa già rong ruổi

Hiện tại - tương lai chỉ khiến anh và em và chúng ta mờ mịt mông lung trên đại lộ cuộc đời, chẳng biết hạnh phúc dừng chân ở cột mốc xanh rêu nào: 

 chúng mình đã đi quá xa để trở lại sâu đằm
đã tiến quá gần đến ranh giới của sinh sôi hủy diệt

Có người nói thơ Hưng đơn thuần là một sự cố gắng vượt lên nỗi đau thực tại. Nhưng, đâu đơn giản thế. Lúc con người tự nhủ mình hãy vượt qua nỗi đau thì cũng là lúc nỗi đau hiện hữu một cách rõ nhất. Với Hưng, đó là một cảm thức mất mát in hằn lên mỗi con chữ.

 Cơ chế bảo vệ của tâm lý

Như vậy, có một sự đối lập giữa hiện tại – quá khứ, giữa quê hương trong tâm tưởng và quê hương trong thực tại. Trước những biến cố cuộc sống, ở tầng sâu vô thức, mỗi người đều có cơ chế tự bảo vệ. Hưng cảm thấy tương lai mơ hồ, hiện tại bấp bênh, thì tâm lý Hưng cũng có cơ chế bảo vệ cho riêng mình. 

Cơ chế thứ nhất: Hưng rất ít nói về hiện tại. Tất cả những gì gọi là hạnh phúc đều được tái hiện trong hồi tưởng chứ không phải hiển hiện ngay trước mắt. Hiện tại luôn gắn với nỗi đau: 

cuộc sống là lợi danh cơm áo
anh không muốn em về với gã bất bơ

Cơ chế thứ hai: khi nói về hiện tại, Hưng có xu hướng “vượt biên” không gian nghệ thuật. Cụ thể: thường bắt gặp nhà thơ trò chuyện với một người nào đó đang sinh sống ở nước ngoài. 

Này là vượt biên qua Úc: 

 hình như phía em mùa đông đang rét mướt
những chú căng gu ru trốn biệt vào hang

 Vượt biên qua Campuchia:
  
 ở bên ấy đã mùa xuân chưa nhỉ
bốn mặt phố người mấy nẻo cô đơn 

 Mỗi lần “vượt biên”, Hưng luôn nhắn nhủ người phương xa không quên nguồn cội: : 

 cầu cho em không bèo bọt rác rều
không Tây hóa đến quên mình dân Việt

Tới đây, bạn có thể lý giải sao trong thơ Hưng xuất hiện nhiều hình ảnh "biển" đến thế.

Cơ chế bảo vệ thứ ba: niềm vui trong hiện tại phải gắn với cái gì đó lớn lao mang tính biểu tượng của dân tộc, là những đảo Lý, Hoàng – Trường Sa: 

và cứ thế người theo sóng biển Đông ôm đảo chìm đảo Nổi 
chìm để lắng sâu
nổi để nâng tầm

 Chỉ khi nói về những biểu tượng ấy, hoặc chỉ khi "vượt biên", Hưng mới không thấy bấp bênh, thoát ngoài ngục tù thực tại. Chẳng cần là giới etle cũng nhận ra điều này, và nhận ra một cơ chế bảo vệ nữa: hồi tưởng về quá khứ. 

 Cảm thức mất mát

 Bài ca con dế lửa là sự nhớ dài bất tận về quá khứ. Đâu cũng gặp nỗi nhớ. Vì quá khứ luôn gắn với thực tại nên nỗi nhớ không chỉ đơn thuần là sự nhớ vẩn vơ, còn biểu hiện cho một sự phủ nhận thực tại, tạo thành một cảm thức mất mát.

 Bởi thế, thời gian hiện tại của Hưng thường là chiều và đêm: 

mặt cuối ngày đâu chẳng nhọ nhem
mở to mắt chỉ thêm buồn bã

 hoặc:

 gió khuya hiu hắt thở dài
trăng vàng huyễn mộng gấu nhai mắt rồi

 Thời gian trong mùa toàn là thu: 

 à ơi…chiếc lá tàn thu
ngoại về đất
mẹ cũng về với đất

 hoặc đông: hạnh phúc mơ hồ như cánh bướm mùa đông

 Nếu có nhắc về hạ hay xuân thì mùa cũng tàn mất rồi: 

 đang xanh biêng biếc cơ mà
lẽ nào chớp mắt đã hoa râm rồi

Chiều – đêm – thu – đông, những thời điểm gợi suy tưởng về một thứ quê hương trong tâm thức. Những hình ảnh quê hương này xuất hiện quá quá nhiều, không dẫn thêm. Chỉ nói: Hưng không chỉ nhớ mà còn kêu gọi mọi người hãy trở về quê hương, trở về nguồn cội của mình. Sự kêu gọi này được thể hiện ở nhiều hình thức, có khi là lời nhắn nhủ: 

 về nghe em, về với quê anh
san sát vườn cây san sát ngõ

 Thể hiện qua lời tự nhủ với chính mình: 

không hoa lá cành che đậy nữa
ta về đối diện với ta thôi
ngày với mục đồng nghêu ngao hát
đêm cùng trăng gió nhẩn nha chơi

 Hoặc nói lên cảm xúc của tôi với mọi người: 

 ba thập niên bốn phương trời lưu lạc
tôi vẫn hằng mơ một buổi quay về

 Những cụm từ như “về thôi/về đi em/nhớ nghe em/giữ giùm tôi”…xuất hiện dày đặc. Tất cả thể hiện cho sự quyết tâm: 

 Không đi được thì lăn lê bò lết
đâu dễ gì quên nỗi một chốn quê

 Vì sao có lời kêu gọi này?

Chỉ có thể lý giải: đó là một cách để nhà thơ phủ nhận hiện tại để sống trong quê hương tâm thức. Quê hương trong tâm thức dù có đói nghèo cũng vẫn hơn hẳn hiện tại: 

 xơ xác cỡ nào quê hương cũng là chiếc nôi thơm thảo
đủ nồng nàn cho vạn dấu môi hôn

Ngoài bệnh tật, Hưng là người ít gắn bó với cha mình. Thế nhưng, lạ chưa, quê hương của Hưng lại có cả hình ảnh người cha, được miêu tả như thật: 

 ngày lại ngày qua tất bật
việc lớn việc nhỏ gần xa
cha bảo để cha làm hết
phần con gắng học con à

 Và lạ chưa, nói nhiều về thu – đông – chiều – đêm như thế nhưng khi nói về quê hương trong tâm tưởng, thơ Hưng lại chứa đầy màu sắc với ba màu chủ đạo: vàng – xanh- tím: 

 đã mai vàng đã cúc vàng
đã lênh loang cải hoa tràn bãi xưa

 hay:

thả tan mình trong ngan ngát hương thơm
ngang mồm ngậm cỏ xanh
mắt đăm đăm theo màu hoa tim tím

 Lạ nữa: hiện tại thì chỉ có thu – đông còn quá khứ có cả xuân hạ: 

 mùa hạ ấy bỗng bừng lên như má hồng thanh nữ
râm ran tôi dàn giao hưởng ngàn ve dóng dả suốt đêm ngày

 Cái gì đang diễn ra trong tâm lý Hưng?

Lại chỉ một cách giải thích:với Hưng, nỗi nhớ là một cách phủ nhận hiện tại. Từ đó quá khứ - quê hương được nâng lên tầm cao ngất, thành một miền cực lạc chứ không hẳn là quê hương trong cuộc sống thực. Một lần, Hưng đã nhắn nhủ:

dấu yêu ơi, anh không lơ lửng nửa vời
và em cũng sống chân thành tận đáy 
đành vẫn biết tất cả các dòng sông đều chảy
liệu đến muôn trùng có con sóng nào chạm cổ tích xa xăm

 Đến nỗi, lắm lúc, Hưng dường thấy mình chứng ngộ Phật pháp: 

người sống với người hay sống cùng cảm quan vô thường thực ảo
những gì giả hợp rốt rồi giả tang

 Trong sự hoài niệm ấy, Hưng thấy hiện tại luôn dằn vặt đau khổ: 

 tự xây ngục tự mở đường giải thoát
nhân loại loay hoay trong vòng xoáy chính mình.

 Chỉ một chút bâng quơ thôi cũng khiến xui nhớ về quá khứ: 

 hình như có chiếc lá nào hạ cánh đâu đây
mỏng như rơi từ tháng 3 năm ngoái.

 Đó là một nỗi nhớ nhức nhối: 

 hoa hồng ai nhận mẹ ơi
ngày yêu thương bỗng nghẹn lời yêu thương.

 Nhớ đến tê buốt não nề: 

 giọt buồn ru giọt tái tê
giọt đau giọt buốt não nề gọi nhau.  

Nhớ đến mộng du: 

người đi phương nảo phương nào
đêm còn ngả bóng chiêm bao qua hồn.

 Có khi đối diện với bức tường, để thấy cuộc đời ngột ngạt này là: bi kịch không tiếng khóc/hài kịch không tiếng cười. Để rồi những chia ly trong đời diễn ra như một sự hiển nhiên: 

đâu phải bất ngờ đột xuất
người đi như thể đã lập trình
sao lòng cứ chơi vơi hụt hẫng
đâu đó vừa sạt một góc hành tinh

Còn lời nào đớn đau hơn khi nói với mẹ: 

 với cõi đời này con đã trắng tay
trắng tay khổ trắng tay buồn.

 Sự đớn đau của vượt cạn

Kết luận: những hình ảnh quê hương xuất hiện dày đặc trong thơ Hưng là biểu hiện của một trạng huống tâm lý phủ nhận hiện tại quay về với quá khứ, quay về quê hương tâm thức. Trạng thái tâm lý này xuất hiện liên tục biểu hiện điều gì?

Phải chăng biểu hiện của một bản năng chết (Ethos). 

Điều này chỉ là sự suy đoán qua thơ, nhưng đã có lần, Hưng tâm sự: “anh từng giấu dao ở đầu giường và định tự tử ấy.”

Hàn Mặc Tử khi đau đã gào thét. Tử - có lẽ - nghe kể lại đường đời của Hưng thì cũng chậc lưỡi cười xòa. Tử đã chết. Hưng thì còn sống. Hưng không gào thét. Một mặc cảm thoái lui trước thực tại vẫn có trong vô thức của Hưng, ít nhất thể hiện qua thơ. Hoặc ít nhất trong ý thức, Hưng thấy mình trơ trọi lạc lõng trong cõi đời, như một khổ thơ anh viết:

tôi không còn giống đồng loại quanh tôi
đường trở lại ngày xưa giờ xa ngái
có tiếng chim nào cho lá tôi mặc khải
cuộc tình xanh huyền thoại mấy thu rồi

 Nhưng. Những gì diễn ra là hình ảnh quê hương tươi đẹp cùng nỗi nhớ khôn nguôi. Đọc thơ Hưng ta vẫn thấy khát vọng sống trường tồn. Những tựa đề tập thơ đều gợi cảm giác ấm nóng của một gam màu đỏ chói. Ấy là sự vật lộn của ý thức với vô thức, của bản năng sống trước bản năng chết. Ấy là sự dằn co trong tâm lý của con người. Thơ Hưng không tuyên huấn cho bất kỳ khát vọng sống nào (như nhiều vị đã nói), nhưng nỗi đau từ sự vật lộn - dằn co ấy là nỗi đau của vượt cạn.

 Lúc đọc tập thơ Từ khi có phượng, chưa xa trường lớp tôi đã thấy nhớ trường lớp. Giờ đọc Bài ca con dế lửa, lại nhớ dằng dặc quá khứ. Đó là quà tặng của Hưng dành cho tôi, cho mọi người, bởi tôi và mọi người ai cũng cần một chốn để quay về. 

MTD. 



Không có nhận xét nào:

Đăng nhận xét

Cám ơn bạn đã thảo luận!