Lời bàn về một tuyệt phẩm thơ Phạm Ngọc Thái
           
VÁY THIẾU NỮ BAY
Váy thiếu nữ bay để ngỏ
Một khoảng trời nghiêng ngửa bên trong
Gió réo rắt, nắng bồn chồn hơi thở
Tìm vào chỗ
 ấy của em...
Bờ bãi con người em trổ hoa trái ngọt
Đến
 đế vương cũng khum gối cầu mong
Váy thiếu nữ bay lộ một lâu
 đài, điện ngọc
Nơi sự sống nhân quần tiến hoá muôn năm...

Váy thiếu nữ bay mang cả hồn thời
 đại
Mênh mông bàu trời, say
 đắm thế gian
Có phải
 đó khúc quân hành nhân loại?
Em giữ trong mình nguyên thuỷ lẫn văn minh.

Váy thiếu nữ bay
 để thấy đời còn có lý!
Sự sống anh cùng nhân thế tồn sinh
Dù dung tục vẫn thánh tiên bậc nhất
Khởi
 điểm cho các luồng chính trị toả hào quang...

                          
 Trích tập "Hồ Xuân Hương tái lai" tr.372
                               
 Phạm Ngọc Thái
                      
          Có nhà thơ nào đã ví "cái" của người thiếu nữ như một cổng trời, qua cổng trời đó là vào một động thiên thai. Hay như cách tả của bà Hồ Xuân Hương về của quí của chị em mới thật là trăm hình vạn trạng, nhiều bài làm ta phải sởn gai óc. Thí dụ trong bài "Động Hương Tích":
                Bày đặt kìa ai khéo khéo phòm
                Nứt ra một lỗ hỏm hòm hom
     Khi thì bà mượn cái quạt để tả về "chỗ ấy":
                Chành ra ba góc da còn thiếu
                Khép lại đôi bên thịt vẫn thừa...
    
     Giờ ta đến với thơ của Phạm Ngọc Thái ở bài "váy thiếu nữ bay", anh đã ví cái của em như:
                Một khoảng trời nghiêng ngửa bên trong
     Đến thiên nhiên cũng phải ngưỡng mộ mà run rẩy:
                Gió réo rắt, nắng bồn chồn hơi thở
                Tìm vào chỗ ấy của em...
     Cũng đúng thôi, ngay cả trái tim người khi cảm xúc còn rung động huống hồ thiên nhiên? Nhưng điều mà tôi muốn nói ở đây, viết ra câu thơ như thế quả là tác giả đã mạnh bạo. Từ câu trước dùng hình tượng rất gợi cảm "gió réo rắt, nắng bồn chồn", đến câu sau chuyển ngay sang cách nói  hơi hướng trần tục: Tìm vào chỗ ấy của em.../-  đọc lên ta thấy gai gai giật mình, nhưngngẫm kỹ lại thì sướng thơ. Chính viết thế đã tạo thêm sự hấp dẫn, dần dần thấy hay. Có phải chăng đó cũng  một thi pháp trong thơ hiện đại để sáng tác thơ vào lòng bạn đọc? Riêng tôi cho rằng viết thếlà thích. 
     Sang đến khổ thứ hai thì thơ bắt đầu mang theo tính triết lý:
                  Bờ bãi con người em trổ hoa, trái ngọt
                  Đên đế vương cũng khum gối cầu mong
      Trong nhân sinh quan ta thấy rõ ràng nhà thơ đứng về phía nhân gian, ca ngợi tình yêu sự sống ở  chốn cộng đồng. Câu thơ: Bờ bãi con người em trổ hoa trái ngọt/-  Nghĩa là vậy. Ta thường nói, sở dĩ tác phẩm của Nguyễn du sâu sắc, bất hủ... bởi Người đã có hàng chục năm phải sống lăn lộn nơi dân dã, thấu hiểu nỗi tình kiếp chúng sinhmà viết nên... Kiều! Tôi nghĩ một quan điểm rất cơ bản trong thi ca chính là thái độ nhân sinh và thế giới quan của nhà thơ như thế nào? nó có ý nghĩa rất quyết định tới tấm vóc của một bài thơ hay cũng như các tác phẩm văn học nói chung.
      Xin trở lại bài Váy Thiếu Nữ Bay. Câu thơ vừa nói trên ý rằng, ở nơi "bờ bãi con người..." đó em như hoa trái của sự sống. Sự sống mà không có hoa trái thì chẳng có gì hết, sẽ chỉ như là cái xác chết. Sau đó để làm rõ hơn về giá trị bất hủ, nhà thơ viết: Đến đế vương cũng khum gối cầu mong/-  Vậy là hơn một lần nữa tác giả lại bộc lộ quan điểm: cái ấy của em còn cao hơn, đáng giá hơn hàng bậc đế vương kia! 
      Sau đó nhà thơ vẫn tiếp tục miêu tả nhưng ở mức độ rộng cao hơn:
                             Váy thiếu nữ bay lộ một lâu đài. điện ngọc
                             Nơi sự sống nhân quần tiến hoá muôn năm...
      Dùng hình tượng ví như "lâu đài, điện ngọc" ta cũng dễ hiểu. CụNguyễn Du cũng đã chẳng từng ví của Kiều:
                            Dày dày sắn đúc một toà thiên nhiên 
      Còn về ý nghĩa tiến hoá vạn vật trong vũ trụ hay của thế giớinhân quần, khởi thuỷ và muôn năm cũng là ở  trong cái ấy mà ra cả. Sự sống của nhân loại cũng như văn minh, tiến bộ thế giới... đều phải bắt đầu từ đấy, về cả nghĩa đen và nghĩa bóng. Còn tác giả muốn mượn cách nói như thế để hàm ý những gì nữa thuộc trong lĩnh vực chính trị xã hội... thì có lẽ rồi đây đời cũng còn cần phải bàn thêm?  
      Nghĩa là câu thơ: Nơi sự sống nhân quần tiến hoá muôn năm/-  đãmang theo cả ý nghĩa xã hội và tính vũ trụ của thi ca. Sang khổ thơ thứ ba:
                             Váy thiếu nữ bay mang cả hồn thời đại
                             Mênh mông bàu trời, say đắm thế gian
      Cái mà đã dấu trong chiếc váy bay của người thiếu nữ lại bao trùm lên cả hồn thời đại, làm say đắm thế gian... không phải chỉ bây giờ, mà từ xa xưa đến mai sau vẫn thế. Rồi tác giả buông ra một câu hỏi:
                            Có phải đó khúc quân hành nhân loại? 
      Để anh chốt lại trong câu thơ kết đoạn:
                            Em giữ trong mình nguyên thuỷ lẫn văn minh
      Thì từ thuở thiên thai khi mà người đàn bà còn chưa biết mặc váy, cái đó đã có rồi. Tất nhiên nó mãi mãi là một bích phẩm bất hủ nhất của cả tạo hoá lẫn xã hội con người. Cho dù tác giả không dụng ý nhưng thơ đã mang màu triết học, nghĩa những câu thơ kết vào nhau rất chặt chẽ. 
     Sang khổ thơ cuối cùng của bài tác giả đã tung ra một lời phán quyết, dĩ nhiên bằng ngôn ngữ thi ca:
                           Váy thiếu nữ bay để thấy đời còn có lý!
                           Sự sống anh cùng nhân thế tồn sinh
                           Dù dung tục vẫn thánh tiên bậc nhất
                           Khởi điểm cho các luồng chính trị toả hào quang...